Historia

Najstarsze dzieje

Intensywne osadnictwo rozwijało się w części południowo-wschodniej Kępy Oksywskiej. Zakładane były tu obozowiska i osady już w epoce kamienia (4200 – 1800 r. p.n.e. Pierwsi osadnicy zostawili tu po sobie ułamki ceramiki z rozbitych naczyń, żużel żelazny, węgiel drzewny, kości zwierzęce oraz narzędzia, wykonane z kamienia, krzemienia i rogu.

Osady, obozowiska czy grody stanowiły miejsca długotrwałego zamieszkiwania, dlatego w ich okolicy powstawały nekropolie. Zazwyczaj były to groby skrzynkowe kultury wschodniopomorskiej (Vll – III w. p.n.e.) – w komorze z płyt kamiennych składane były glinianie naczynia (popielnice) ze spopielonymi szczątkami zmarłych. W II – I w.p.n.e. ludność oksywska paliła szczątki zmarłych przed pochówkiem na cmentarzysku. W grobach składano niekiedy także części stroju (żelazne zapinki i klamry do pasa) czy elementy uzbrojenia (groty oszczepów, miecze i okucia tarcz). Charakterystyczne cechy obrządku pogrzebowego stały się bazą do wyłonienia przez prof. Józefa Kostrzewskiego nowej kultury archeologicznej, nazwanej kulturą oksywską. Na przełomie er obrządek pogrzebowy uległ zmianom, co było widoczne również w nekropolii oksywskiej. Zaczęły pojawiać się groby szkieletowe, zmieniło się również wyposażenie składane do grobu - uzbrojenie zastąpiły liczne ozdoby z brązu i metali szlachetnych (części stroju, naszyjniki, bransolety, zapinki, wisiorki, sprzączki, okucia pasów) oraz szklane i bursztynowe paciorki. Zmiany były związane z przybyciem plemienia Gotów (początek I w. n.e.), dlatego też na ten czas jest również datowane powstanie nowej formacji kulturowej - kultury wielbarskiej (I – IV w. n.e.), której ludność zamieszkiwała tereny Oksywia.

 

Rys. 1. Popielnice gliniane z grobów ciałopalnych.

Rys. 2. Grób szkieletowy w kręgu kamiennym.

Rys. 3. Ozdoby ze srebra znalezione w grobie szkieletowym (naszyjnik i bransoleta).

Odkrycia pochówków na Oksywiu miały charakter przypadkowy. Dochodziło do nich podczas orki w okolicy wsi oraz na wzgórzach nadmorskich.  W 1924 r., podczas budowy koszar, odkryto nieznaną nekropolię, której znaczna część niestety uległa zniszczeniu, jednak podczas prac ratowniczych odsłonięto około 200 grobów zarówno ciałopalnych jak i szkieletowych. Ostatniego odkrycia dokonano w 1973 r., kiedy na terenie Wyższej Szkoły Marynarki Wojennej, odnaleziono dwa groby podczas kopania rowów pod fundamenty.

Średniowieczny gród

We wczesnym średniowieczu (VII - XII w. n.e.), na tzw. Ostrodze Oksywskiej (cyplu, który wcina się w wody Zatoki Gdańskiej) powstało grodzisko. Został on zbudowany na krawędzi Kępy Oksywskiej, w miejscu obronnym, na wzniesieniu, które z trzech stron stromo opadało ku plaży. Z jego terenu można było dostrzec nadciągające zarówno od strony morza jak i lądu zagrożenia, dlatego też ów gród pełnił istotną funkcję w systemie obrony, który chronił mieszkańców Oksywia oraz szlaki handlowe, przebiegające przez te tereny. Był to gród naczelny opolskiej wspólnoty terytorialnej (VII – IX w.), a w późniejszych czasach siedzibą administracji książęcej (X – XIII w.). W okolicy grodziska rozwijały się dwie osady – pierwsza na północ od grodu, druga na tzw. Świętej Górze, gdzie obecnie znajduje się kościół św. Michała Archanioła i cmentarz. Niestety na początku XIII wieku grodzisko, zwane także zamkiem, przestało istnieć, ale pozostały po nim różne opowieści i legendy przekazywane z pokolenia na pokolenie. Zwinisława, żona księcia Mestwina I w 1209 roku darowała Kępę Oksywską klasztorowi Norbertanek z Żukowa, natomiast jego syn Świętopełk w 1224 roku przekazał część Kępy Cystersom z Oliwy. Spór o własność rozstrzygnięto dopiero po stu latach.

Siedlisko wiejskie

Po praz pierwszy nazwa Oksywie została podana w dokumencie fundacyjnym klasztoru norbertanek w Żukowie, który jest datowany na 1212 r. Nazwa ta wywodzi się z języka skandynawskiego – pochodzi od słowa „oxhoved", co oznacza głowę wołu, jednak jej końcówka wskazuje na jej zesłowiańszczenie. W 1346 r. norbertanki wystawiły przywilej lokacyjny dla Oksywia, który przenosił wieś na prawo chełmińskie. Dokument głosi, że urzędujący sołtysi dostali dziesiąta część wszystkich gruntów wiejskich, na terenie których znajdowały się dwie karczmy oraz młyn, a miejscowy pleban otrzymał trzy wolne łany ziemi. Wg XVI-wiecznych źródeł, Oksywie miało powierzchnię 25 łanów (ok.425 ha). Skutkiem przywileju lokacyjnego było uregulowanie układu osadniczego. Wytyczone działki posiadały wydłużony kształt i krótszymi bokami dochodziły do głównej grogi (obecnie ul. Płk. Dąbka i Muchowskiego). Na terenie równinnym od północnej strony drogi mieściło się około 12 działek (34,5m x 650m), natomiast od strony południowej, ze względu na większe urozmaicenie terenu, układ działek był mnie regularny – zabudowa była zgrupowana przy drodze, natomiast w głębi znajdowały się działki uprawne. Sołtysom nadano wolne rybołówstwo morskie w granicach posiadłości klasztornych, jednak czwartą część połowów musieli oddawać do Żukowa. Do obowiązków sołtysa należało również goszczenie przedstawicieli klasztoru podczas dorocznych sądów, a wraz z chłopami musiał on również przeciągać łodzie od tamy przy młynie w kierunku morze i odwrotnie. Tereny w okolicach młyna (u ujścia Potoku Chylońskiego do morza) były oksywską stacją rybacką. W czasach potopu szwedzkiego (1655 – 1660) młyn został zniszczony i nigdy później nie został już odbudowany.

Oksywie w XVII wieku było w posiadaniu rodziny Skoczków. W 1700 r. klasztor w Żukowie przekazał je w ręce rodziny Glaszów, po bezpotomnej śmierci ostatniego przedstawiciela Skoczków, natomiast karczma oksywska w XVIII wieku była własnością rodziny Częstków. Po I rozbiorze Polski (1772 r.) Oksywie przejęli królowie pruscy. Ówcześnie wieś liczyła 115 mieszkańców, którzy uprawiali 12 łanów ziemi. W 1868 r. Oksywie zamieszkiwały 724 osoby, natomiast w 1871 r. było już 814 mieszkańców. W 1905 r., Oksywie o powierzchni 826 ha zamieszkiwało 720 osób, a w okolicznych osadach Na Piaskach mieszkali 202 mieszkańcy i Na Bagnach 18. W XIX wieku chłopi zostali uwłaszczeni, została również przeprowadzona komasacja gruntów, która nie zmieniła znacząco historycznych podziałów – niektóre niwy zostały podzielone na mniejsze działki, przy zachowaniu podłużnego, pasmowego układu. Aż do początku XIX wieku rozplanowanie przestrzenne przetrwało w prawie niezmienionej formie.

   

Rys. 6. Panorama Oksywia z kościołem, ok. 1930 r.

Rys. 7. Obecna ul. płk. S. Dąbka, lata 30. XX w.

 

Wrzesień 1939 roku

1 września1939 r. Niemcy zaatakowali Polskę. Już w sierpniu rozpoczęto budowę umocnień na terenach Kępy Oksywskiej. Powstały okopy i rowy strzeleckie. Na Kępie pierwsze walki rozpoczęły się 10 września, jednak od pierwszych dni wojny Oksywie było bombardowane i ostrzeliwane z lądu i z okrętów. Niedługo przed 14 września, kiedy to zostało zajęte śródmieście Gdyni, na Oksywie wycofały się wszystkie oddziały polskie. Pod dowództwem płk. Stanisława Dąbka, dowódcy Lądowej Obrony Wybrzeża, było około 15 tys. żołnierzy różnych formacji. Nieustanne ataki wroga sprawiły, że 19 wrześnie Niemcy dotarli do morza pomiędzy Oksywiem a Babimi Dołami. 19 września skapitulowały ostatnie punkty oporu w okolicach Marynarki Wojennej oraz Babich Dołach. Nie widząc szans na zwycięstwo płk. Stanisław Dąbek popełnił samobójstwo. Groby części obrońców Kępy Oksywskiej znajdują się na cmentarzu przy kościele Św. Michała Archanioła. Brzegu morskiego od strony Oksywia broniła bateria Canet, składająca się z dwóch przestarzałych, francuskich armat. Stanowiska znajdowały się na wschód od wsi (na przedłużeniu ul. Muchowskiego). Obok nich znajdował się także schron i magazyn na amunicję. Niestety stanowiska te nie przetrwały do dzisiaj. W latach 50. XX w., w tym samym miejscu utworzono nowe stanowiska 28 Baterii Artylerii Stałej, której zadaniem było bronienie wejścia do portu na Oksywiu.

 

Rys. 8. Działo baterii Canet, 1939 r.

Rys. 9. Zniszczone domy na Kępie Oksywskiej, 1939 r.

 

Oksywie obecnie

9 stycznia 1926 r., licząca 825 ha i ok. 1000 mieszkańców, gmina Oksywie została włączona do gminy Gdynia, która 10 lutego 1926 r. otrzymała prawa miejskie. Obecnie to najstarsza, cicha dzielnica wielkiego miasta, na uboczu gwałtownie rozwijającej się Gdyni. Jest dzielnicą "sypialnianą", jednak nadal silnie związaną z wojskiem i wojskowością. Niestety nie zachowało się tu wiele zabytków. Można odwiedzić dwa zabytkowe kościoły, port wojenny, osiedle PAGED, osadę rybacką, zespół ruralistyczny dawnej wsi Oksywie oraz obiekty wojskowe z czasów II wojny światowej. Obecnie dzielnica ma powierzchnię 3,53 km2 i liczy 14,5 tysiąca mieszkańców.

 

 

Bibilografia:                                                                                                                        R. Hirsch (red.), Przewodnik po zabytkach Oksywia, Gdynia 2006.                                          I. Pawlik, S. Kudławiec, Mała historia Gdyni. Gdynia – Wejherowo 2008, s.55-58.              Rocznik Gdyński nr 13 (1998) s.191-203.

 Fotografie:                                                                                                                        R. Hirsch (red.), Przewodnik po zabytkach Oksywia, Gdynia 2006.